100X100 IRENA KOSMOWSKA (1879-1945)

Irena Kosmowska (1879-1945, działaczka ludowa i oświatowa, posłanka na Sejm Ustawodawczy oraz I i II kadencji. Była pierwszą i jedyną kobietą na funkcji ministerialnej w II RP. Miała temperament i odwagę by “pomajowe” rządy Piłsudskiego nazwać “rządami obłąkańca”. Skazano została za to na 6 miesięcy więzienia.

Kosmowska miała tez bardzo negatywny stosunek do braku zmian na polskiej wsi, m.in. braku reformy rolnej. Kilka miesięcy po procesie, w grudniu 1930 roku pisała jako “Jasiek z Lipnicy”, czyli swoim pseudonimem z czasów działalności konspiracjnej z okresu przed i w trakcie I WŚ.

“Dziś rządy kliki, złożonej w dużej liczbie z dworskich synków, co swoją rację do przewodzenia, panowania i zagarniania dla siebie, płynących stąd materialnych korzyści, wywodzą z tego, że ,.byli przy wojsku”. Przy nich zwarte koło wszelkiej zbieraniny, wołające głośno każdemu „panu”: niech żyje! A życie gromady grzęźnie coraz głębiej w nędzy i upodleniu. Naturalny prąd rozwojowy jest zahamowany. Reformę rolna, przeprowadziły już u siebie wszystkie państwa powstałe
po wielkiej wojnie, Czechy, Rumunia, Łotwa, Estonia. U nas, dziś, przeczy się jej potrzebie i ważności.”

Urodziła się 20. grudnia 1879 roku w Warszawie. Rodzina Kosmowskiej miała korzenie ziemiańskie i inteligenckie. Matka Irena Wanda była działaczką społeczną, ojciec Wiktoryn lekarzem i prowadził darmowy punkt dla warszawskiej biedoty. U Kosmowskich bywali Orzeszkowa, Prus, Świętochowski i inni. Atmosfera w warszawskim domu i szkoła, która nauczyła ją pracy u podstaw, najprawdopodobniej zdecydowały o drodze życiowej Ireny. Początek jej publicznej aktywności to rok 1907 i powstanie tygodnika ludowego „Zaranie”. Została redaktorką działu kulturalno-oświatowego i sekretarką redakcji. Z jej inicjatywy powstały dodatki dla młodzieży rolniczej “Świt – młodzi idą” i oświatowy “Sprawy szkolne”. Kosmowska pisała pod pseudonimem „Jasiek z Lipnicy”. W styczniu 1913 roku w czyn przekuła swoje idee kształcenia mieszkańców wsi. Otworzyła szkołe rolniczą dla dziewcząt w Krasieninie na Lubelszczyźnie. Kosmowska wybierała kadry i sama przyjeżdżała z Warszawy by wykładać, współtworzyła program. Działaność placówki przerwała I WŚ.

Po wybuchu wojny Kosmowska stanowczo opowiadała się za walką za niepodległość Polski, bez żadnych układów z zaborcami. Wystapiła nawet przeciw własnemu ojcu, który był związany z procarskim Komitetem Narodowym Polskim. Ostre wypowiedzi na łamach “Zarania” i innych pism doprowadziły do aresztowania m.in. Kosmowskiej. Spędziła kilka miesiący w areszcie w Moskwie, wykupiła ją ciotka.
Tuż przed odzyskaniem niepodległości Kosmowska wróciła do Polski i do środowiska lewicowych działaczy ludowych, przystąpiła do PSL “Wyzwolenie”. W pierwszym Rządzie Ludowym niepodległej RP dostała tękę wiceministry propagandy i spraw socjalnych. Była jedyną kobietą ministrą czy wiceministrą w 20-leciu międzywojennym.

Lidia Ciołkosz pisała o udziale Kosmowskiej w pierwszym rządzie odradzającej się Polski: “Tylko rząd rodzący się z sił rewolucyjnych mógł w owych latach zadokumentować w ten sposób swój stosunek do kwestii równouprawnienia kobiet w Polsce. Był to jednocześnie hołd złożony przez pierwszy rząd polski wszystkim bezimiennym, a tak licznym i ofiarnym działaczkom, które odgrywały wielką rolę w polskim ruchu podziemnym, niepodległościowym i ludowym”.

Kosmowska jako trzykrotna posłanka nadal zajmowała się sprawami oświaty. Zasiadała w Komisji Spraw Zagranicznych, walczyłą z pornografią, handlem ludźmi, pracowała nad ustawą o spółdzielczości. Jej sejmową działaność przerwało aresztowanie we wrześniu 1930, za nazwanie rządów Piłsudskiego „rządami obłąkańca” i za słowa, że jego prawo to „złodziejstwo, morderstwo i podpalanie”. Po kilku dniach procesu w Lublinie zapadł wyrok 6 miesięcy wiezienia. W “Robotniku” redaktor podpisany “Były” wołał: “Jaki wstyd! jaki straszny, obłąkany wstyd! Oto przyszedł ktoś, jakieś przerażające widmo pogrobowej zemsty caratu i trzasnął w twarz Ideę Legionów (…) trzasnął w twarz i splunął.”
Po ogłoszeniu wyroku premier Daszyński przysłał depeszę do lubelskiego więzienia, z wyrazami uznania i solidarności.
“Pani Ireno! Pragnę z całego serca przyłączyć się do wielkiej liczby Polaków i Polek, którzy chcą w tej chwili wyrazić Pani głęboki dla Niej szacunek i uznanie
dla Pani charakteru i pracy całego Jej życia.W tej chwili nie jest Pani w Polsce duchowo odosobnioną od ludzi, którzy kochają wolność i wiedzą, jaką potęgą moralną jest godność i prawo człowieka i obywatela. Obyśmy to wkrótce mogli Pani osobiście powiedzieć. Ręce Panine ściskam.”
Kosmowska mogła te słowa przeczytać już na wolności, po wpłaceniu kaucji 500 złotych została zwolniona. Po kolejnych dwóch latach potrzebnych na apelację i kasację wyrok został utrzymany, ale Kosmowska została ułaskawiona przez prezydenta Mościckiego.

W latach 30-tych nadal działała w zjednoczonym ruchu ludowym. Po wrześniu 1939 zaczęła pracę w konspiracji, pomagała ofiarom wojny i prześladowań. W lipca 1942 gestapowcy weszli do jej domu i choć nie znaleźli żadnych obciążających materiałów, Kosmowska została uwięziona na Pawiaku. Przesłuchania, dręczenie, złe warunki doprowadziły do pogorszenia jej stanu zdrowia. Z Pawiaka trafiła do więzienia w Berlinie, przetrzymywano ją też w obozie pracy w Mahlow. Z jej zdrowiem było coraz gorzej. Kosmowska trafiła wreszcie do jednego z berlińskich szpitali ale jej stan zdrowia ulegał pogorszeniu. Na dodatek podczas jednego z alianckich nalotów została ranna w nogę.
Irena Kosmowska zmarła 21 sierpnia 1945 r. w szpitalu Wittenau w Berlinie. W styczniu 1961 r. jej prochy sprowadzono do kraju i złożono w Alei Zasłużonych na Powązkach.

Cytat na grafice pochodzi z artykułu autrostwa Ireny Kosmowskiej z października 1918 roku.

„Polska ma być Zjednoczona i Niepodległa. Polska ma być Ludową Rzeczypospolitą. My musimy stanąć jako gospodarze tej ziemi i pozbywając się obcego jarzma, nie dopuścić do tego, by władzę nad nami zagarnęli pańscy rządziciele, którzy już tyle razy przez swe samolubstwo klęski jeno na ojczyznę sprowadzali” – artykuł, październik 1918.

Fanty z Ireną Kosmowską tutaj:

https://lewackaszmata.pl/?s=KOSMOWSKA&post_type=product